Yeryüzünde yaşayan en hacimli varlık, Sequoia Ulusal Parkında (Kaliforniya, ABD) bulunan 85 metre yüksekliğindeki kaliforniya sekoyasıdır. (Sequoiadendron giganteum) "General Sherman" adı verilen bu ağacın gövdesinin çapı (yerden 1.52 m. yükseklikte) 24.32 metredir. Odunundan 5 milyar kibrit yapmak mümkündür. Yaprakları mavimsi yeşil olan bu ağacın kızılkahverengi kabukları yer yer 61 cm. kalınlığındadır. 1968 de yapılan resmi açıklamada bu ağacın ağırlığı 2030 ton olarak belirtilmiştir.

En yüksek Sahil Sekoyaları (Coast Redwoods) kadar uzun boylu olmasa da ,yaklaşık 2000 yaşında olan General Sherman, dünyanın en büyük ağacı olarak kabul edilmekte, çünkü çok hacimli... bir çok Kızılağaçtan (Redwoods) daha kalın. Yaşayan en hacimli yaratık; toplam hacminin mavi bir balinadan 10 kat büyük olduğu ölçülmüş.

General Sherman en büyük Sekoya olmasına karşın, en yaşlı olan değil. Bazı Sekoyalar neredeyse 3200 yaşında. Ancak, General hala genç biri gibi büyümektedir.

En Geniş Gövdeli Ağaç
Meksikanın Onaxaca eyaletinde bulunan “Santa Maria del Tule” adlı Montezuma selvisinin yerden 1.52 cm yükseklikte gövde çapı 34.1-34.4 m’dir. Etna Dağı (Sicilya, İtalya) üzerinde bulunan ve 100 At Ağacı (Castagno di Cento Cavalli) adıyla anılan kestane ağacının (Castanea sativa) gövde çapının 51 m olduğu 1972’de bildirilmiştir.

En Hızlı Büyüyen Ağaç

Botanik açıdan ağaçsı ot olarak sınıflandırılan Bambu sayılmazsa, dünyanın en hızlı büyüyen ağacı 17 Haziran 1974’de Malezya’da Sabah’da dikildikten sonra 13 ayda 10.74 m büyüyen bir “Albizzia falcata” dır. 30 metreyi en kısa sürede geçme rekoru 5 3/4 yılla Papua Yeni Gine’de bulunan bir Okaliptüs ağacınındır.

En Yavaş Büyüyen Ağaç

En yavaş büyüyen ağaç, Kanada'da yerleşik bir Batı mazısıdır (Thuja occidentalis). 155 yıldan sonra, 10.2 cm yüksekliğe ulaşmıştır ve yılda ortalama 0.11 g'lık büyümeyle, sadece 17 g ağırlığında gelmektedir. Ağaç, Kanada Büyük Göller (Great Lakes) bölgesinde bir uçurum kenarında bulunmaktadır.

En Yüksek Ağaç

Dünyanın bilinen en yüksek ağacı, günümüzde yalnızca Kaliforniya kıyılarında Oregon sınırından Monterey’e kadarki şeritte yetişen sekoya’dır (Sequoia sempervirens). Ölçülmüş en yüksek örnek Redwood Creek Grove’de (Humbolt County. Kaliforniya, A.B.D.) 1963 yılında Dr. Paul A. Zahl tarafından bulunan, 112.10 m yüksekliğindekidir. Gövde çapı 13.38 m olan ve “En Yüksek Ağaç” olarak anılan bu örnek yavaş yavaş kurumaktadır. Weott yakınlarında Bull Creek ormanlarında sağlıklı biçimde büyümeye devam eden 110 metreden uzun sekoyalara rastlanmaktadır. Sekoyalar dışındaki türler içinde en uzunu Quinault Parkı’nda (Washington, A.B.D.) bulunan bir Douglas çamıdır ve boyu 94.5 m gelir.

En Yaşlı Ağaç

İsveçli araştırmacılara göre dünyanın en yaşlı ağacı, İsveç’te hala ayakta olan 9 bin 550 yıllık bir köknar ağacı...

İsveç’teki Umeaa Üniversitesi araştırmacıları, yazılı açıklamalarında, “Bu büyüleyici İsveç’in orta kesimlerindeki buluş, Dalara’daki Fulu dağında yapıldı. Bu çok büyük bir sürpriz, çünkü bu köknar türünün bu bölgelerde daha geç bir dönemde yetiştiğini düşünüyorduk” denildi.

Bilim adamları, daha önce en yaşlı ağaçların Kuzey Afrika’daki 4 bin ya da 5 bin yıllık köknarlar olduğunu düşünüyordu. Araştırma ekibinden Profesör Leif Kullman, bugüne kadar dünyanın en yaşlı ağacının 2004’te kayıtlara geçirildiğini, bu sırada İsveçli araştırmacıların bölgedeki türlerin sayımını yaptıklarını belirtti.
Profesör Kullman, keşiflerinin iklim değişikliğinin daha iyi anlaşılmasına olanak sağlayacağını düşündüğünü de söyledi.

En Eski Tür

Bugün de yetişen en eski tür ağaç, ilk kez 160.000.000 yıl önce Jura döneminde ortaya çıkmış olan Çin kökenli Gingko’dur (Gingko biloba). 1690 yılında Hollandalı Kaempfer tarafından ‘yeniden bulunan’ bu ağaç Avrupa’ya getirilmişti. Yaklaşık 1100 yılından beri Japonya’da yetiştirilen Gingko’ya Japonca’da ginkyo (gümüş kayısı) adı verilmekteydi. Bugün iço olarak bilinir.

En Çok Yapraklı Ağaç

Hangi türün daha çok yaprağı olduğu konusunda, zorluğundan ötürü, pek az çalışma yapılmıştır. Bununla birlikte iri bir meşenin 250.000, bir servinin ise 40 - 50 milyon yaprağı olduğu söylenebilir.

En Pahalı Ağaç
Yakima yakınlarında (Washington A.B.D.) yetiştirilmiş bir Starkspur elma ağacına Missori’deki bir fidanlık sahibinin ödediği 51.000 Dolar bir ağacı ödenmiş en yüksek fiyattır.

En Büyük Orman
Dünyanın en geniş ormanı Sovyetler Birliği’nin kuzeyinde 55 derece kuzey enlemiyle Kutup çemberi arasında kalan, iğneyapraklı ağaçlardan oluşmuş bölgededir. Ağaçlarla kaplı alanın toplamı 1100 milyon hektardır (Dünya ormanlarının yüzde 25’i). Ağaçların yüzde 38’i Sibirya lariksi’dir. Sovyetler Birliği topraklarının yüzde 34’ü ormanlıktır.

Odun - En Ağır
Dünyanın en ağır odunu OIea laurifolla’dan elde edilir. Bu türün kerestesinin özgül ağırlığı 1.49’dur ve metreküpü 1490 kilo gelir.

Odun - En Hatif
En hafif odun Küba’da yetişen Aeschynomene hispida’dan elde edilir. Özgül ağırlığı 0.044’dür ve bir metreküpü 44 kilo gelir. Balsa ağacının (Ochroma pyramidale) yoğunluğu çok değişkendir. Bir metreküpü 40 ile 384 kilo arasında gelebilir. Şişe mantarının yoğunluğu 240 kg/m3 tür.

Bambu - En Hızlı Büyüyen
45 Bambu türünden bazıları günde 91 cm’ye varan bir hızla (0.00003 km/saat) büyüyebilir. Böylece üç aydan kısa bir sürede boyları 30 m’yi bulur.

Kökler
Güney Afrika’da Ohrigstad yakınlarındaki Eko Mağaralarında bir yabani incir ağacının kökleri yaklaşık 120 m derinliğe dek uzanmaktadır. 1950 yılında Strathclyde’daki bir karaağacın köklerinin en az 110 metre boyunda olduğu bildirilmiştir.

En Yüksek Çit
Dünyanın en yüksek çiti Iskoçya’da bulunan Neikleour kayın çitidir. 1746’da dikilen çit bugün budanmış haliyle 26 m yüksekliğindedir. 550 m uzunluğundaki çitin bazı ağaçları 30.5 m’yi geçer.

En Yüksek Çit - Porsuk Ağacından
Dünyanın en yüksek porsuk ağacı çiti İngiltere’de Earl Bathurst Parkı’nda (Cirencester, Gloucestershire) bulunandır. 1720 yılında dikilen çit 155 m uzunluğunda, 11 m yüksekliğinde ve dibinde 4.5 m kalındığındadır. Bir günde budanabilmesi için 20 bahçıvan gereklidir.

En Yüksek Çit - Şimşir

İrlanda’da Bir Şatosundaki şimşir ağacı çit 18. yüzyıldan kalmadır ve yüksekliği 10.7 metredir.

En kuzeyde
Sarı gelincik (Papaver radicatum) ile kutup söğüdü (Salix arctica) 83 derece kuzey enlemlerindeki topraklarda yetişebilmektedir.

Bitkiler besinlerini kendileri üretmek zorundadır. Bu nedenle yapraklarındaki klorofil aracılığı ile güneş ışığını toplarlar. Toplanan güneş ışığı kimyasal enerjiye dönüştürülerek, genelde nişasta olarak depolanır ve gelişmek, büyümek için yakıt olarak kullanılır. Bitki güneşten aldığı ışık enerjisi ile karbondioksit ve sudan yararlanarak zengin içerikli bir besin olan glikoz (şeker) elde etmektedir. Besin elde etme adına gerçekleşen bütün bu kimyasal süreç Fotosentez olarak ifade edilir. Fotosentez için en temel şart, ışık ve ısı dır. Bitkiler ışık olmadan asla yaşayamazlar...

Yapraklar, bitkilerin besin üretim merkezidir. Bitki yapraklarını oluşturan hücrelerin içinde kloroplast denilen, çok küçük yapılar vardır. Bu yapıların içindeki yeşil renkli boyar madde (pigment) olan klorofil maddesinin görevi ışık yakalamaktır. Kloroplastlar güneş ışınlarını bir panel gibi toplayıp, kollektör gibi enerjiye dönüştürerek besin üretirler... Üretilen besin yapraklardan, bitkinin beslenmesi gereken diğer bölümlerine götürülür.

Uzunca bir MEŞE ağacının yaprakları, 1000 m2 lik bir panele eşdeğer 250 bin civarında mini enerji merkezi konumundadır...

Yapraklar bitkiler için bu kadar önemliyse, neden birçok bitki yapraklarını döker ve yılın kış mevsimini yapraksız geçirir?

Bütün yaprakların asıl derdi, yeterince IŞIK (güneş ışığı) yakalayabilmektir. Bu nedenle farklı ortamlardaki farklı bitkiler, yüzbinlerce farklı biçim, boyut ve şekilde yaprak formu geliştirmişlerdir... Bununla da yetinmeyen bazı bitkiler yapraklarını metamorfoza uğratarak farklı görevleri de yerine getirecek yapraklar geliştirmişlerdir. (Örnek; böcek kapan bitkiler...)

Metamorfoz

Bazı yapraklar asıl görevlerinden başka birtakım görevleri de yerine getirebilmek için başkalaşım değiştirmiştir. Bitkilerin büyülü dünyasında bu konuda çok sayıda örnek vardır. Bunlardan bazılarını şöyle sıralamak mümkün;

1. Etli Yapraklar
2. Depo Yapraklar
3. Diken Yapraklar
4. Sülük Yapraklar
5. Kapan Yapraklar
6. Üretken Yapraklar

Bataklık ve asitli gibi besinden yoksun topraklarda yetişen bitkiler, zamanla besinleri toprak dışından temin etmek üzere değişime uğramışlardır. Bunun için oldukça dahiyane böcek yakalama yöntemlerini geliştirmişlerdir.

Bu metodlar genelde aktif kapan ve pasif kapan olarak ikiye ayrılır. Aktif kapana en iyi örnek Venüs Sinek Kapanı'dır (Dionea muscipula). Bu bitkinin kapan şeklinde yaprağı içine bir böcek girdiği zaman, kapan aniden kapanarak içindeki böceği hazmetmeye başlar. Böcek bir hafta içinde tamamen sindirilerek bitkinin besin ihtiyacı karşılanır. Böceğin bitkinin kapanına cezbedilmesi için bitki aromalı bir nektar salgılar. Bu nektara kanan böcekler kapanın içine girdiklerinde kapan saniyenin otuzda biri bir hızla kapanarak böceği hapseder. Daha sonra bitki böceği hazmetmeye başlar ve bir hafta sonra geride böceğin sadece artıkları kalır.

İkinci kapan türü de pasif kapanlardır. Bu gruba giren bitki gruplarına Sarracenia, Drosera, Nepenthes, Heliamphora, Pinguicula ve Drosaphyllum örnek gösterilebilir. Pasif kapanların iki ana türü mevcuttur. Bunların en ilginçlerinden biri eski sinek kağıtları gibi yapraklarında yapışkan bir sıvı üreten bitkilerdir. Bu bitkilerin yaprakları şekerli ve yapışkan damlacıklar üretirler. Bu damlacıkları yemek için konan böcek yaprağa yapışır ve kurtulamaz. Daha sonra yaprak böceğin etrafını sararak böceği hazmeder. Bu tür bitkilere en iyi örnek Drosera'lardır. Drosera yaprakları avını sararak hazmettiği için hem aktif hem de pasif kapan özelliklerine sahiptir.

Diğer ve daha yaygın bir pasif kapan türü de sürahi kapan denilen türdür. Bu tür bitkilerde (Nepenthes, Sarracenia ve Heliamphora) bitkinin birçok sürahi şeklinde kapanı vardır. Bu kapanların içi sindirim enzimleri içeren su ile doludur. Kapanın etrafında salgılanan aromalı sıvıya kanan böcekler, daha çok bu cazip yemden yemek için yavaş yavaş kapanın içine doğru ilerlerler. Ancak kapanın içinde bulunan kıllar aşağı doğru uzadığından böcek kapana girer ama bir daha geri çıkamaz. Nihayet enzimli suda boğularak bitkiye yem olur. Bu türe bağlı bazı cinslerin, özellikle Nepenthes'lerin bazen fare veya kuş kadar büyük avlar yakaladığı ve hazmettiği bilinmektedir.

Suda yaşayan tek böcek yiyen ailesi aktif kapanlı olan Utricularia'dır. Bu bitkilerin çoğu türü tamamen suyun altında yaşarlar ve küçük su böcekleriyle beslenirler.

Böcek yiyen bitkiler sanılanın aksine dünyanın kutuplar dışında hemen her yerinde bulunabilir. Nepenthes türü bitkilerin yalnız tropikal bölgelerde yetişmesine karşın Sarracenia ve Dionea türleri yalnızca Kuzey Amerika''da bulunur. Drosera'lara ve Pinguicula''lara çok daha yaygın bir bölgede rastlanır.

Etobur bitkilerin yaprakları, en ilginç özelliklere sahip olan yapraklardandır. Kese, huni veya ibrik gibi şekillere sahip olan bu yapraklar böcek yakalayabilir, böceklere yuva olabilir veya su depolayabilirler.

Pinguicula (Yağ Çanağı)

Etobur bitki, böcek gibi canlıları çeken, yakalayan, öldüren ve daha sonra da avını parçalayarak faydalı bölümlerini sindiren bitkidir. Birçok bitki bu aşamaların bazılarını uygular. Mesela bazı çiçekler böcek, kuş gibi dölleyicileri kendilerine çekerler. Orkide, su zambakları gibi bazı bitkiler ise böcek gibi dölleyicileri kısa süre için tuzağa düşürürler ama bu bitkilerin hiçbiri bu hayvanları yemezler. Bu böcekleri sadece döllenmek için kullanırlar. Kısacası bunlar etobur bitki değildir; çünkü etobur bitki olmak için bitkilerin bu canlıları sindirmeleri gerekmektedir.

Etobur bitkiler, avlanırken yapraklarını kullanırlar. Bunlardan en ilginç olanı Dischidia rafflesiana isimli bitkidir. Bu bitki tam olarak etobur sayılmasa da, etobur bitkilerin uyguladığı yöntemlerden bir kısmını uygular. İbrik şeklindeki yapraklarıyla karıncalara yuva işlevi gören bu bitki çok kalabalık koloniler halinde yaşayan karıncaları yemez. Ancak onları besler ve karıncaların artıklarından elde ettiği nitrojeni besin olarak kullanır. Karıncalar ise hem hazır bir yuvayı kullanmış hem de bitkiye zarar veren canlılar bertaraf etmiş olurlar. Ayrıca Dischidia'nın keselerinde biriktirdiği su, kesenin iç yüzeyinde bulunan ek kökler tarafından emilerek kullanılır hale gelir.

Etobur bitkilerden olan Pinguicula (yağ çanağı) gibi bitkiler yapışkan ve kaygan yüzeyli yapraklarıyla üzerlerine konan böcekleri ipliksi bir salgının içine alırlar. Bu salgının içinde bulunan protaz, lipaz ve asit fosfataz gibi enzimler böceği parçalayarak, böceğin sindirilmesini sağlarlar.

Aktif yapışkan yapraklara sahip olan Drosera, uçları yapışkan ve kırmızı bir tür pigment içeren uzun ve kısa tüyleriyle avlanır. Yaprağın ortasında bulunan kısa tüylere dokunan böcek, bu sinyalin uzun tüylere iletilmesiyle tuzağa düşmüş olur. Yaprak, bir elin avuç içine kapanması gibi katlanır ve böceği sindirir.

Bütün bitkiler belirli oranda hareket ederler; ancak etobur bitkilerin hareketleri oldukça hızlı ve etkilidir. Bitkilerin kas sistemleri olmadığına göre bunu nasıl başarmaktadırlar?

Bu iş için etobur bitkiler iki ayrı mekanizma kullanırlar.

Birincisi, Venüs bitkisinde görülen ve su basıncının değişmesiyle harekete geçen mekanizmadır. Yaprak üzerindeki tüylere dokunulunca harekete geçen bu sistemde, iç duvarda bulunan hücreler suyu dış hücrelere transfer ederler. Bu, yaprağın bir anda kapanmasını sağlar.

İkinci tür hareket ise, hücre gelişimiyle desteklenmiştir.

Bu bitki ise içine giren böcekleri aniden kapattığı kapağı ile yakalar. Burada da yine çok açık bir tasarımın olduğunu görmek mümkündür. Bitkinin uyarı sisteminin yanında, yapraklarının kapanmasını sağlayan mekanik sistem de son derece mükemmel bir yapıdadır.

Bitki içindeki hücreler elektriksel uyarı alır almaz bünyelerindeki su dengelerini değiştirirler. Yaprakların oluşturduğu kapanın iç tarafındaki hücreler bünyelerindeki suyu bırakıp çökerler. Bu olay havası alınmış bir balonun sönmesine benzer. Kapanın hemen dışındaki hücreler ise aşırı su alarak şişer.

Orkidelerin bu denli pahalı bitkiler oluşu, çiçeğini görebilmek için adeta “derviş sabrı” gerektirmesinden ileri geliyor. Toprağa ekilen bir orkideden çiçek alabilmek için 10 yıl gibi bir sürenin geçmesi gerekiyor. Üçüncü veya dördüncü yılında ansızın kurumayacağının hiçbir garantisi olmadığından, bu biraz da kumara benzeyen çabanın meyveleri, böylesi yüklü rakamlardan satılıyor.

Arıyı andıran çiçek

Orkidelerin, kendisine hayran olunması için gerekçe oluşturan bir başka özellikleri de, kendilerini başka canlılara benzetebilmeleri. Döllenmek için gerekli nektara sahip olmayan bazı orkide türleri, böcekleri cezbedebilmek için bu yönteme başvuruyorlar. Örneğin, dişi bir arının şekline ve rengine sahip “mirror orchid” adlı orkide türü, erkek arıları kendine çekebilmek için uygun bir kimyasal uyarı yayıp, etkileyici bir salgı üretebilme özelliğine sahip. Yine, bu cezbedici balözüne sahip olmayan “ophrys speculum” isimli tür de dış görünümü sayesinde çoğalabiliyor.

Çiçeğin alt dudağı, şekline, rengine ve tüylerine varıncaya dek, kanatları açık haldeki dişi bir yaban arısına benziyor. Çiftleşmek için bir dişi arayan erkek yaban arısı, orkideden yayılan çekici kokunun da etkisiyle ona yönelip, alt dudak kısmına konuyor ve onunla çiftleşmeye çalışıyor. Tam bu sırada, orkidedeki çiçek tozları arının kafasına ve antenlerine bulaşıyor. Arı bu işlemi bir süre sonra başka bir orkide üzerinde tekrarladığında, başındaki ve antenindeki tozlar orkidenin üreme organına geçiyor ve döllenme işlemi gerçekleşmiş oluyor.

Türkiye, orkide cenneti

İklim, yükseklik ve toprak yapısı açısından pek çok çeşitliliği içinde barındıran ülkemiz, orkide zenginliği bakımından dünyanın en önemli ülkeleri arasında yer alıyor. Zaten ülkemizin endemik (yalnızca belli bir yerde yetişen, oraya özgü olan tür) bitkiler açısından zenginliği biliniyor.

Örneğin yüzölçümü açısından Türkiye’den 15 kat büyük olan Kıta Avrupasında 2 bin 750 civarında endemik tür bulunurken, bu sayının ülkemizde 3 bin oluşu, bu zenginliğin en güzel kanıtı. Türkiye’de 24 cinse ait 140 civarında orkide türü bulunuyor; bunlar ağırlıklı olarak Güney Batı Ege, Karadeniz Bölgesi ve Toroslar’da yetişiyor.

Halk arasında ise şeklinden ötürü orkideye “dilçıkık, dildamak” gibi birbirinden farklı isimler veriliyor. İstanbul Üniversitesi Alfred Heildronn Botanik Bahçesi Sorumlusu Yrd. Doç. Dr. Erdal Özen, bu isimlendirmeye dair, Anadolu’da anlatılan şu mitsel öyküyü paylaşıyor bizimle: “Orkide aslında, annesine karşı gelen, onu hep üzen, yaramaz bir çocukmuş. Bir gün annesi ona ‘Allah dilini ensenden çıkarsın’ diye beddua etmiş. Allah da bir gün çocuğun dilini ensesinden çıkarmış ve onu bir bitki hâline getirmiş.”

Asırlık salep geleneği

Avrupa ve Amerika’da kutsal emanetler gibi sakınılan orkideler, ülkemizde salep ve dondurma üretiminde kullanılmak üzere bilinçsizce katlediliyor. Bilimsel literatürde “Tubera Salep” adıyla geçen salep; Orchis, Ophrys, Anacamptis, Serapias, Dactylorhiza gibi orkidelerin yumrularından elde ediliyor. Uzun yıllar balgam söktürücü ve göğüs yumuşatıcı olarak kullanılan salep, afrodizyak etkisi nedeniyle de tercih ediliyor.

Ülkemizde salep üretimi, kullanımı ve ihracatı yıllar, hatta yüzyıllar öncesine dayanıyor. İbn-i Sina’nın (980-1037) “Kanun” adlı eserinin ikinci cildinde salep; afrodizyak, iştah açıcı, balgam artırıcı, felç giderici olarak tavsiye ediliyor. Salih bin Nasrullah’ın “Gayet-ül Beyan fi tedbir-i beden-il insan” eserinde de salebin kullanılışıyla ilgili şu ifadelere yer veriliyor: “Meşhurdur ikinci derecede ısıdır yaabisdir cimaa gayet kuvvet virir acem diyarında gayet muteberdir döğerler bal ile ya şeker ile balûze gibi bişürüb ısıcak gahve gibi içerler.”

Prof. Dr. Ekrem Sezik’in “Orkidelerimiz” eserinde alıntıladığı bu metin, soğuk kış geceleri salep içme alışkanlığımızın ne kadar gerilere dayandığını gözler önüne seriyor.

Dünyada el üstünde tutuluyor

Yapılan araştırmalar, ülkemizde her yıl 30 milyon kök orkide yumrusunun salep yapılmak üzere toplandığını ve üretilen 20 ton civarındaki salebin 10-15 tonunun ihraç edildiğini gösteriyor. Salep öte yandan, kıvam artırıcı özelliğinden dolayı Kahraman maraş dondurmasına katılıyor. Erdal Özen, 1 kg salep yumrusuna 100-150 Dolar gibi paralar ödendiğini, kahvehanelerde zaman öldüren köylülerin, bunu önemli bir kazanç kapısı olarak gördüğünü anlatıyor. Tablo böyle içler acısı olunca, nadir bir tür olan orkidelerin nasıl bir yok olma tehlikesiyle karşı karşıya olduğunu anlamak hiç de zor olmuyor.

Dünyanın en güzel çiçeklerinden orkide, dünyada el üstünde tutuluyor ve bunu fazlasıyla hak ediyor. Pek çok ülke, klâsik doğayı koruma yöntemlerinin yanı sıra geliştirdikleri yeni yöntemlerle, orkidelerin yaşatılabilmesi için ne gerekiyorsa yapıyor.