AKARSU AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ

AKARSU AŞINDIRMA ŞEKİLLERİ:

1.Vadi:

a)Çentik vadi

b)Boğaz vadi

c)Kanyon vadi                       

d)Asimetrik vadi                         

e)Tabanlı vadi

2.Seki:(Taraça): 

3.Menderes

4. Çağlayan ve dev kazanı

5.Yontukdüz (Peneplen)

6. Platolar

    1.Vadiler: Akarsuyun kaynağından döküldüğü yere kadar uzanan ve devamlı inişi bulunan çukurluklara denir. Derinme aşındırmayla akarsuların içine yerleştikleri oluklardır.

   

  Vadinin şeklini belirleyen unsurlar:

   1.Eğim,

   2.Debi,  

   3.Jeolojik yapı. 

  

  Vadilerin başlıca çeşitleri:

  a)Çentik vadi: Genellikle akarsuların yukarı çığırlarında, derine aşındırmanın fazla olduğu sert tabakalar içinde oluşan vadilerdir. Profili V şeklindedir. K. Anadolu Dağları, Toroslar, D. Anadolu’ da yaygındır.

 

 

 

 

     b) Boğaz Vadi: İki düzlük arasındaki dağ sırasını (sert kütlenin) akarsular tarafından derin bir şekilde enine yarılması ile oluşan vadilerdir. Yarma vadi de denir. Profili U şeklindedir. Dağları enine yardığı için ulaşım (yol geçirme) bakımından önemlidir. Ülkemizde Zap –Hakkâri Dağlarını, Sakarya –Samanlı Dağlarını, Kızılırmak—Küre Dağlarını, Seyhan’ın kolu Çarkıt ve Tarsus Çayı Bolkarları Yarıp açtığı Gülek, Yeşilırmak—Canik Dağlarını Boğaz vadilerle yarmışlardır.

 

 

   c)Kanyon vadi: Kurak ve yarı kurak bölgelerdeki yatay yapılı karstik arazilerde taşların akarsular tarafından çözünmesi ve aşındırılması sonucunda oluşmuş derin vadilerdir. Buralarda geçirim fazla Yağış da az olunca yana aşındırma az derine aşındırma fazladır. (Kireç taşları sürekli eridiği için)Bu yüzden profili “ U” şeklinde olan çok dik yamaçlı vadiler oluşur.

      Bu tür vadiler ülkemizde Toroslar üzerinde yaygındır. Örnek: Göksu Kanyonu, Varla Kanyonu ( Kastamonu), Ihlara Vadisi, Köprü Çayı Vadisi.

 

  

Büyük Kanyon-ABD

 

     

      d)Tabanlı vadi: ( Olgun Vadi) Akarsuyun yatak eğimi derine aşındırma azalınca, yana aşındırmayla (su miktarı fazla eğim azdır) bu tür vadiler oluşur. Ülkemizde Ege ovalarında yaygındır.

 

  

  

     e)Yayvan vadi: Akarsuyun aşağı çığırında eğim azaldığından derinlemesine aşındırma azalır ya da durur. Yana aşındırma ile vadi yamaçları aşınıp yatıklaştığı ve biriktirmenin ön plana geçtiği vadiler.  Bu tip vadiler ülkemizde İç Anadolu ve G. Doğu Anadolu’da yaygındır.

 

 

 

       2-Seki (Taraça, Teras):Yatağına alüvyon yığmış bir akarsu bulunduğu arazinin yükselmesi ya da döküldüğü seviyenin alçalması sonucunda yeniden canlanır ve yatağını derinleştirmeye başlar. Bu derinleştirme sonucu eski vadi tabanı yukarıda bir basamak halinde kalır. Buna seki denir.

 

 

   

 

    3.Menderes(Büklüm):Yatak eğiminin az ve boyları uzun akarsuların yana aşındırmanın arttığı yerlerde akarsuyun hızı yavaşlar. Akarsu sağa sola düzenli büklümler yaparak akar. Akarsu yatağındaki bu büklümlere menderes denir. “ S”  .

    

       Bir akarsu şu hallerde menderes yapar: Yatak eğimi azalınca, boyu uzayınca, Derine aşındırma bitip- yana aşındırma başlayınca, hızı azalınca.

      Mendereslerde aşınma yanında biriktirmede vardır. Aşınma kısmına “ çaprak”; Biriktirme kısmına “yığınak” Denir. Ülkemizde en iyi menderesler Ege akarsularında görülür.

      ( Menderes ve taraçalarda akarsuyun hem biriktirmesi hem de aşındırması etkilidir.)

  

      4. Şelaleler Ve Dev kazanı: Dağlık alanlardaki akarsuların yataklarında aşınmaya farklı direnç gösteren tabakalar olmasından dolayı basamaklar oluşur ve akarsular bu basamaklardan düşerek akar. Küçük akarsuların oluşturduğu böyle yerlere çağlayan, büyük akarsuların oluşturduğu böyle yerlere de çavlan denir. Akarsuların çağlayanlar veya çavlanlar yaparak döküldüğü yerlerde aşınma sonucu oluşmuş çukurluklara da dev kazanı veya büğet denir.

   Ülkemizde Tortum-( Erzurum), Muradiye-(Van) ,Düden, Manavgat, Kurşunlu-( Antalya).                 

     

    

      5.Yontukdüz(Peneplen):Akarsu aşındırması sonucunda meydana gelen deniz seviyesine yakın, hafif dalgalı düzlüklere denir. Peneplenler akarsu aşındırmasının son safhası olup; Her yerde Oluşmazlar.

    Peneplen oluşabilmesi için:

   1-) Uzun zaman boyunca iklim değişiklikleri olmaması,

   2-) Deniz seviyelerinde değişiklik olmaması, 

   3-) Tektonik hareketlerin uzun zaman boyunca olmaması gerekir.

 

            

        NOT: Türkiye’de peneplenleşmiş saha yoktur. Nedeni: Akarsu aşındırması ile oluşmuş düzlükler çok uzun sürede gelişir. Ülkemiz sürekli yer hareketlerine uğradığından ve son jeolojik dönemde toptan yükselmesinden dolayı peneplenleşme olmamıştır. Ülkemizde iç kesimlerde izleri görülür.

             

       6-)Platolar: Eski aşınım düzlüklerini akarsuların derince yarması sonucu oluşmuşlardır. Ülkemizde çok yaygındır. Ayrıca ülkemizde bu gün peneplen olması gereken birçok alan yer hareketleri ile yükselerek yarılmış ve plato haline gelmiştir. Örnek: Çatalca- Kocaeli platosu gibi.                 

 

          

      Sel ve selinti sularının oluşturduğu şekiller:

      1.Peribacaları: Selinti sularının volkanik tüflerden oluşan araziyi aşındırması sonucunda oluşmuşlardır. Turistik bakımdan önemli olan peribacaları Kapadokya yöremizde yaygındır.

 

                                      

                                      1.AŞAMA                                 SON AŞAMA

 

 

 

   

  2. Kırgıbayırı ( Badlans) : Sel sularının kurak ve yarı kurak alanlarda bitki örtüsünden yoksun yamaçlardaki kolay aşınabilen kil, marn, volkanik tüf gibi maddeleri oyarak oluşturdukları küçük çaplı yarıntılardır. Ülkemizde İç, İç Batı, G. Doğu Anadolu Bölgelerinde görülür.

 

Yorum Yaz
Arkadaşların Burada !
Arkadaşların Burada !